Marek bij kippen in de tuin: informatie en praktijkervaringen
De ziekte van Marek is een veel voorkomende en besmettelijke ziekte die voorkomt bij kippen over de hele wereld. Het virus kan zenuwen, organen, ogen en de immuniteit van kippen aantasten. Meestal hoor je er vooral over vanwege de vrij typische verlammingsverschijnselen. Als je informatie gaat opzoeken omdat je vermoedt dat je kip Marek heeft, dan zie je waarschijnlijk al snel de bomen het bos niet meer. Iedereen lijkt iets anders te schrijven en ook als je dierenartsen gaat vragen dan kan het zijn dat iedereen iets anders zegt. Het is dus helemaal niet gek dat jij je afvraagt hoe het nu allemaal zit. In dit artikel deel ik wat er bekend is vanuit wetenschappelijke onderzoeken en laat ik je weten wat kippenbaasjes in de praktijk ervaren.
Wat is Marek eigenlijk?
Marek is een virusziekte die wordt veroorzaakt door een herpesvirus. Het kan zenuwen, organen, de huid en ook de ogen aantasten. Als het virus eenmaal in het lichaam van een kip zit, dan blijft het, net als andere herpesvirussen, levenslang in het lichaam aanwezig.
Het virus komt het lichaam binnen via piepkleine stofdeeltjes in de lucht. Die stofdeeltjes komen van huidschilfers en veerdeeltjes van kippen die besmet zijn met het Marekvirus. Als jouw kip die inademt, bereikt het virus eerst de luchtwegen. Vanuit de luchtwegen verspreidt het zich door het hele lichaam.
Soms wordt een kip daar meteen ziek van, maar vaak blijft het virus een tijd slapend aanwezig. Het zit dan wel in het lichaam, maar zorgt er niet voor dat je kip er ziek van wordt. Je kip lijkt dan helemaal gezond, maar draagt het virus wel bij zich. Op momenten dat de weerstand minder sterk is, kan het virus ineens actief worden en problemen veroorzaken. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens de rui, bij de start van de leg, na een ziekte, door stress (zoals nieuwe kippen in de groep of een roofvogelaanval) of door voeding die niet alle belangrijke stoffen bevat. In zulke periodes heeft het afweersysteem minder kracht, waardoor het virus de kans krijgt om schade aan te richten.
Dat betekent niet dat elke besmette kip automatisch ernstig ziek wordt. Sommige kippen lopen hun hele leven rond met het virus zonder dat je er ooit iets van merkt, terwijl andere wél snel klachten krijgen zodra hun weerstand een klap krijgt.
3 verschillende vormen van Marek en de symptomen
Als het Marek virus actief wordt, dan kan het zich op verschillende manieren laten zien. Dat komt doordat er verschillende vormen van Marek bestaan, en elke vorm heeft weer zijn eigen typische symptomen. Daarnaast zien we in de praktijk ook dat Marek vaak samenhangt met andere ziektes. Omdat het afweersysteem verzwakt raakt, kunnen aandoeningen zoals coccidiose, wormen of infecties telkens opnieuw opspelen. Dat zijn geen officiële vormen van Marek, maar ze passen wel bij het beeld dat Marek op de achtergrond meespeelt.
1. De zenuwvorm
Dit is de vorm die hobbykippenhouders het vaakst herkennen. Als je kip de zenuwvorm heeft, dan tast het Marek virus de zenuwen aan. Daardoor komen de signalen vanuit de hersenen niet meer goed aan bij de spieren. In het begin valt het vaak bijna niet op. De kip loopt misschien wat stijf, mankt een beetje of beweegt net iets minder soepel. Soms zie je dat één vleugel iets lager hangt dan de ander. Maar na een tijdje wordt het erger: één of beide poten gaan steeds minder goed functioneren. Vaak worden ze steeds stijver, waardoor ze helemaal gestrekt naar voren of juist naar achteren gaan staan. Vaak trekken de tenen zich dan ook samen tot een soort vuistje. Als de zenuwen in de vleugels worden aangetast, dan gaat één vleugel slap hangen. Als het virus de zenuwen in de nek aantast, dan kan een kip een draainek krijgen, waarbij het hoofd scheef of helemaal gedraaid staat.
Het lastige is dat de kip zelf vaak nog levendig en alert is. Ze wil eten, scharrelen en meedoen met de rest, maar haar lichaam werkt niet meer mee. Vaak neemt de zenuwuitval alleen maar meer toe, waardoor ze steeds minder goed kan bewegen, tot ze helemaal niet meer kan lopen. Deze vorm zie je meestal bij jonge kippen op het moment dat ze net aan de leg gaan, vaak tussen de 18 en 24 weken oud.
2. De tumorvorm (ook wel acute Marek genoemd)
Als je kip de tumorvorm heeft, dan vormt het Marek virus tumoren in organen en soms ook in de huid of spieren. Daardoor raakt het lichaam steeds verder verzwakt. Deze vorm wordt ook wel acute Marek genoemd, omdat het ziekteverloop vaak sneller gaat dan bij de zenuwvorm. Een kip kan dan al binnen enkele dagen flink achteruitgaan.
Deze vorm kan al voorkomen bij kuikens vanaf 10–13 weken oud, maar ook oudere kippen kunnen ermee te maken krijgen. In het begin zijn de signalen vaak vaag: een kip wordt rustiger, trekt zich wat terug, ziet bleker of valt langzaam af. Omdat zulke klachten ook bij veel andere aandoeningen passen, denk je meestal nog niet direct aan Marek.
Soms kun je tumoren voelen of zien, bijvoorbeeld als er verdikkingen onder de huid zitten bij de borst, poten, vleugels of cloaca. Maar vaak zitten ze dieper in het lichaam, waardoor je ze zelf niet kan voelen. Ook voor dierenartsen is het moeilijk om met zekerheid te zeggen dat het om Marek gaat. Meestal kan de diagnose pas na sectie (onderzoek na overlijden) bevestigd worden, omdat de tumoren dan duidelijk zichtbaar zijn.
3. De oogvorm - Oculaire Marek
Bij de oogvorm van Marek tast het virus de iris en soms ook de oogzenuw aan. Daardoor gaat een kip minder goed zien, of wordt ze zelfs helemaal blind. In het begin merk je vaak dat de pupil een andere vorm krijgt, hij wordt bijvoorbeeld ovaal of onregelmatig rond, in plaats van mooi rond zoals normaal. Ook kan de iris langzaam verkleuren van oranje, geel of rood naar een grijzige of blauwige tint.
Het kan je opvallen dat je kip veel rondkijkt zonder echt iets te zien, ergens vanaf valt of moeite heeft met het oppikken van voer. Je kunt testen of je kip nog ziet door felgekleurd voer op de grond te strooien, bijvoorbeeld maiskorrels. De kleur geel valt voor kippen extra op, waardoor je snel ziet of ze er gericht op af gaan. Je ziet deze vorm soms in combinatie met de zenuw- of tumorvorm, maar het kan ook de enige zichtbare vorm van Marek zijn.
Ziektes die vaak met Marek samenhangen
Niet alle kippen met Marek laten meteen de typische symptomen van de zenuw-, tumor- of oogvorm zien. Soms merk je vooral dat een kip niet goed herstelt of telkens weer opnieuw ziek wordt. Dat kan komen doordat Marek het afweersysteem aantast. Het afweersysteem kun je zien als het verdedigingsmechanisme van het lichaam. Normaal gesproken houdt het afweersysteem ziekteverwekkers die binnen willen komen tegen als een stevig hek. Maar bij Marek zitten er gaten in dat hek: bacteriën, parasieten of virussen glippen er makkelijker doorheen en krijgen zo sneller de kans om klachten te veroorzaken of opnieuw op te spelen.
Doordat het afweersysteem verzwakt is, lijken de klachten vaak op andere aandoeningen. Het verschil zit meestal in het patroon dat je ziet: als klachten steeds terugkomen, terwijl je al van alles hebt gedaan om ze op te lossen.
In de praktijk zie je dan vaak terugkerende problemen. Een paar voorbeelden:
> Coccidiose die niet wegblijft: je hebt al een behandeling van de dierenarts ingezet, misschien zelfs meerdere keren, maar na een paar weken zie je weer dunne mest, slijm of bloed. Je denkt alles goed op orde te hebben (schoon hok, genoeg ruimte, goed voer), maar toch speelt coccidiose steeds opnieuw op.
> Wormen die steeds terugkomen: je hebt al een ontwormkuur via de dierenarts gegeven, misschien zelfs meerdere keren, maar na korte tijd zie je opnieuw wormen in de mest of kippen die mager, suf en bleker worden. Je zorgt voor een schoon hok, hebt genoeg ruimte voor de kippen en geeft goed voer, maar toch blijven de wormen steeds weer terug te komen.
> Infecties die steeds terugkomen: je kip heeft bijvoorbeeld een oorontsteking, een luchtwegprobleem of een oogontsteking gehad. Na een kuur van de dierenarts leek het even beter te gaan, maar een paar weken later beginnen de klachten opnieuw. Soms aan hetzelfde oor of oog, soms ergens anders. Ondanks goede zorg en behandeling blijft het patroon zich herhalen.
> Krop problemen die steeds terugkomen: de krop lijkt niet goed leeg te lopen of raakt steeds opnieuw verstopt. Soms lijkt het op een gewone kropverstopping of op een zure krop, maar ondanks herhaalde behandelingen blijft het terugkomen. Bij Marek kan dit ontstaan doordat de zenuwen die de krop aansturen zijn aangetast of doordat er druk van binnenuit ontstaat, bijvoorbeeld door tumoren.
Als je dit soort patronen herkent dan zegt dat vaak iets over de weerstand van je kip. Bij Marek is die weerstand aangetast, waardoor je kip telkens opnieuw vatbaar is. Het lijkt alsof je haar helpt met een behandeling, maar zodra die voorbij is, grijpen ziekteverwekkers opnieuw hun kans. Dat maakt Marek zo verraderlijk: je ziet niet één duidelijk symptoom dat je meteen herkent, maar juist dat steeds terugkerende kwakkelen. Voor jou als kippenbaasje voelt het alsof je telkens opnieuw aan het dweilen bent met de kraan open.
Het betekent niet dat elke kip met terugkerende klachten automatisch Marek heeft. Maar als je merkt dat dit patroon zich blijft herhalen, ondanks goede zorg en hulp van de dierenarts, dan is Marek wel iets om serieus rekening mee te houden.
Hoe kippen Marek kunnen krijgen
Kippen kunnen Marek krijgen door hele kleine stofdeeltjes in te ademen die afkomstig zijn van huidschilfers en veerdeeltjes van kippen die het virus bij zich dragen. Als kippen zich wassen, veren verliezen of een zandbad nemen, dan komen die deeltjes in de lucht terecht. In die schilfers en veerdeeltjes zit het virus verstopt. Als je kip de besmette stofdeeltjes inademt, dan komt het virus via de luchtwegen het lichaam binnen. Vanuit daar verspreidt het zich via het bloed door het hele lichaam.
Daar kan het zenuwen, organen, de huid en soms ook de ogen aantasten. Maar dat gebeurt lang niet altijd meteen. Soms blijft het virus in een soort sluimerstand aanwezig, zonder dat je kip er ziek van wordt. Ze oogt dan gezond, maar draagt het virus wel bij zich.
Pas op het moment dat haar weerstand een klap krijgt, kan het virus ineens alsnog actief worden. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens de rui, bij een verhuizing, rond de start van de leg, na een andere ziekte of bij stress zoals een roofvogel aanval of het toevoegen van nieuwe kippen. Ook onvolledige voeding of een periode van extreme hitte kan het afweersysteem verzwakken. Op dat moment kan het virus zijn kans grijpen, waardoor een kip die al maanden kerngezond leek, in een korte tijd symptomen van Marek ontwikkelen.
Welke vorm van Marek een kip krijgt als ze besmet raken, hangt af van meerdere dingen: hoe sterk het afweersysteem is, hoeveel virusdeeltjes ze binnenkrijgen en ook van de agressiviteit van de virusstam. Het is niet zo dat er verschillende soorten van het Marek virus bestaan die maar één vorm door kunnen geven. Hetzelfde virus kan zich op verschillende manieren uiten. Daarom kan een kip met bijvoorbeeld de oogvorm van Marek nog steeds hetzelfde virus verspreiden dat bij een andere kip de zenuw- of tumorvorm veroorzaakt.
Praktijk voorbeelden die laten zien hoe dit kan gaan
> Na de rui: Een kip van twee jaar was net klaar met de rui. Maar een paar weken later begon ze opeens stijf te lopen. In eerste instantie leek het nog onschuldig, maar de verlammingsverschijnselen werden steeds erger tot ze uiteindelijk helemaal niet meer kon lopen.
> Na een verhuizing: Drie volwassen hennen waren altijd gezond geweest en hadden nooit problemen. Na de verhuizing naar een ander huisje (waar geen andere kippen aanwezig waren) begonnen ze binnen enkele weken klachten te krijgen. Eerst werden ze wat sloom en minder actief, maar later kregen ze ook verlammingsverschijnselen.
> Na een roofvogelaanval: Een volwassen haan overleefde een aanval van een roofvogel. Hij was geschrokken maar verder niet gewond geraakt. In de weken erna begon hij mank te lopen en voor over te vallen, en het werd alleen maar erger..
> Aan het begin van de legperiode: Een jonge hen, die net in de leeftijd was om eieren te gaan leggen, kreeg plotseling een draainek. Van een gezonde jonge kip veranderde ze in korte tijd in een kip die haar hoofd scheef hield en steeds moeilijker kon eten. Na het inzetten van allerlei medicatie om de draainek te verhelpen, bleek helaas dat het veroorzaakt werd door het Marek virus.
> Na het toevoegen van nieuwe kippen: Een hen van twee jaar leek altijd gezond, maar toen er nieuwe kippen bij waren gezet, begon ze steeds slechter te zien. Uiteindelijk werd ze helemaal blind en bleek haar pupil vervormd te zijn.
> Na een hittegolf: Tijdens een hittegolf leek de kip de warmte goed te kunnen handelen. Maar kort daarna ontdekte de eigenaar een harde verdikking rond de cloaca, het was een een uitwendige tumor die snel groter werd.
> Na de broedsheid: Een zijdehoenhen was voor de tweede keer dit jaar broeds. Na de eerste broedsheid herstelde ze zich snel weer, maar na de tweede kwam ze er maar niet bovenop. Ze werd steeds zwakker, zat veel apart en wilde nauwelijks meer eten. Langzaam begonnen haar poten stijver te worden en hielt ze één poot gestrekt naar voren. Na een sectie bleek dat ze Marek had. Waarschijnlijk was het al langer in haar lichaam aanwezig, maar was het na de tweede broedsheid actief geworden doordat haar weerstand na de broedsheid een flinke klap had gekregen.
Hoe kippen met Marek in aanraking kunnen komen
Het virus van Marek kan zich razendsnel verspreiden, juist omdat het in zulke kleine stofdeeltjes zit. Die deeltjes ontstaan uit huidschilfers en veerdeeltjes van een kip die het virus bij zich draagt. Eenmaal losgekomen dwarrelen ze door het hok en kunnen ze zich ophopen in het stof, waar ze vaak nog lang actief blijven. Op die manier kan het virus zelfs in een tweedehands hok overgebracht worden, als daar (zonder dat je het weet) kippen met Marek in hebben gezeten.
Omdat het virus in die deeltjes maandenlang actief kan blijven, kan het zich zelfs verspreiden zonder dat je kip in direct contact komt met een andere kip die Marek heeft. Een hok waarin ooit een kip met Marek heeft gezeten, kan later nog steeds besmet stof bevatten. Ook kan het virus via kleding, schoenen, voerbakken of andere materialen ongemerkt meeliften van het ene huis naar het andere. Zo kan Marek per ongeluk bij je kippen terechtkomen, zelfs als je zelf nooit eerder een kip met Marek hebt gehad..
Sommige onderzoeken zeggen zelfs dat het Marek virus eigenlijk overal zit waar kippen zijn. Dat klinkt heel heftig, maar Marek komt echt veel voor bij kippen.. Het virus kan namelijk heel lang overleven in huidschilfers en veerdeeltjes. Zelfs als er allang geen zieke kip meer is, kan het virus nog maanden of zelfs jaren besmettelijk blijven. Onderzoekers vinden het Marek virus regelmatig terug in stofmonsters van kippenhokken, zelfs in hokken die er brandschoon uitzien. Hierdoor is het in de praktijk bijna onmogelijk om met zekerheid te zeggen dat een groep met kippen Marek vrij is.
Op welke leeftijd lopen kippen de meeste kans op Marek?
In theorie kan een kip op elke leeftijd besmet raken met het Marek virus. Maar in de praktijk zie je dat kippen op bepaalde leeftijden gevoeliger zijn voor het ontwikkelen van klachten.
> Kuikens zijn in de eerste levensweken extra kwetsbaar, omdat hun afweersysteem nog volop in ontwikkeling is. Als ze in die periode besmet raken, dan merk je daar meestal nog niets van. Vooral kuikens die opgroeien in een omgeving waar oudere kippen rondlopen die drager zijn, lopen een groot risico om het virus al vroeg op te lopen. Het virus nestelt zich dan in hun lichaam en blijft daar sluimerend aanwezig. Ze lijken gezond, maar dragen Marek al wel bij zich en kunnen het ook verspreiden naar andere kippen. Pas later, wanneer hun weerstand een klap krijgt, bijvoorbeeld als ze verhuizen naar een nieuw baasje of beginnen met leggen, kunnen er alsnog symptomen ontstaan die passen bij Marek. Soms merk je bij kuikens al dat ze sneller last hebben van darmproblemen die steeds terugkomen, zoals coccidiose die niet goed wegblijft. Goed om te weten: Marek gaat niet via het ei van de moeder op het kuiken over. Een kuiken wordt dus niet geboren met Marek, maar het kan het alleen oplopen via stof en veren in de omgeving.
> Jonge kippen tussen de 18–24 weken komen in een nieuwe gevoelige fase. Dat is precies de leeftijd waarop ze vaak beginnen met leggen. Het produceren van eieren vraagt veel van hun lichaam en hun weerstand krijgt in deze fase vaak een klap. Als het Marek virus dan al aanwezig was maar nog niet actief, dan kan het nu actief worden. Dit is ook de leeftijd waarop de zenuwvorm vaak voor het eerst zichtbaar wordt. Een hen die tot dan toe gezond leek, kan opeens stijf gaan lopen, één poot naar voren of naar achteren strekken of een vleugel laten hangen. Soms trekken de tenen samen tot een vuistje of zie je een draainek ontstaan.
> Oudere kippen krijgen minder vaak symptomen die passen bij Marek, maar het kan zeker nog voorkomen. Als een kip ouder wordt dan krijgt het lichaam vaker te maken met periodes waarin de weerstand tijdelijk omlaag gaat, bijvoorbeeld tijdens de rui, tijdens broedsheid, na een ziekte of wanneer er veel stress is in de toom. Op zulke momenten kan het virus, dat al die tijd stil aanwezig was, alsnog actief worden. Bij oudere kippen zie je Marek vaak terug in de vorm van tumoren. Dat merk je niet altijd direct aan de buitenkant. Soms valt alleen op dat een kip langzaam afvalt, bleker wordt of minder actief is. Pas later kunnen er verdikkingen zichtbaar of voelbaar worden, bijvoorbeeld rond de borst of cloaca. In andere gevallen blijven de signalen vaag: een kip die steeds opnieuw ziek lijkt te worden, steeds opnieuw krop problemen heeft of steeds maar niet van de wormen- of coccidiose besmetting afkomt.
Kippenrassen die gevoeliger zijn voor Marek
Marek kan in principe bij alle kippenrassen voorkomen, maar in de praktijk zie je dat sommige rassen er gevoeliger voor zijn. Vooral zijdehoenders, Sebrights, kuifhoenders, Serama’s en Antwerpse baardkrielen worden vaak genoemd. Deze rassen zijn wat fijner gebouwd, hebben meestal een minder sterk afweersysteem en ervaren sneller stress. En juist die stressmomenten, zoals de start van de leg, een verhuizing, een periode van broedsheid of zelfs een roofvogel die over vliegt, kunnen het virus een zetje geven om actief te worden.
Dat betekent natuurlijk niet dat andere rassen geen risico lopen. Ook grotere en sterkere rassen kunnen Marek oplopen. Maar als je de verhalen van kippenbaasjes naast elkaar legt en naar de praktijk kijkt, dan zijn het vaak juist de kleinere en kwetsbare rassen die sneller ziek worden als het virus in een groep aanwezig is.
Vaccineren tegen Marek
De vaccinatie tegen Marek wordt gegeven op de allereerste dag nadat een kuiken uit het ei komt. Het vaccin is gemaakt van een verwant virus dat van nature bij kalkoenen voorkomt. Dat virus maakt kippen zelf niet ziek, maar lijkt genoeg op het echte Marekvirus om het afweersysteem te prikkelen. Voor het kuiken voelt het alsof het alvast een oefening krijgt: het leert heel vroeg hoe Marek eruitziet en hoe het zich moet verdedigen. Daardoor heeft de kip later veel minder kans om ernstig ziek te worden of tumoren te ontwikkelen.
De timing is daarbij ontzettend belangrijk. Het vaccin werkt alleen goed als het kuiken al gevaccineerd is vóórdat het met het Marekvirus in aanraking komt. En omdat dat virus vaak al rondhangt in stofdeeltjes en veren van oudere kippen, lopen kuikens meteen vanaf dag één risico zodra ze in dezelfde omgeving opgroeien. Het vaccin heeft bovendien even tijd nodig om in te werken, ongeveer twee weken, voordat de afweer op volle sterkte is. Als een kuiken in die periode toch al besmet is, of als is de enting te laat of niet goed toegediend is, dan kan de bescherming onvolledig zijn.
Belangrijk om te weten: het vaccin beschermt kippen niet volledig tegen een besmetting. Ze kunnen het virus nog steeds oplopen en ook bij zich dragen. Het verschil zit erin dat ze er meestal veel minder ernstig ziek van worden. In zeldzame gevallen kunnen gevaccineerde kippen toch klachten krijgen. Vaccinatie helpt dus om de risico’s en de ernst van de ziekte flink te verkleinen, maar het is geen garantie dat je kippen nooit ziek worden.
Hoe weet je zeker of het Marek is?
Dat is meteen de lastigste vraag. Marek kan zich op zoveel verschillende manieren laten zien, dat de klachten vaak ook bij andere ziektes kunnen passen. Een kip met verlammingsverschijnselen kan bijvoorbeeld ook een zenuwbeschadiging hebben door een val of door een gebrek aan vitamines. Een kip met terugkerende darmproblemen kan ook last hebben van hardnekkige coccidiose of wormen, zonder dat er Marek meespeelt.
Juist dat maakt het voor ingewikkeld, ook voor dierenartsen. De symptomen die bij Marek horen zijn niet uniek en kunnen dus meerdere oorzaken hebben. De veranderingen die typisch bij Marek passen, zoals verdikte zenuwen of tumoren in de organen, zijn bij een levende kip simpelweg niet te zien. Daarvoor moet het lichaam van binnen worden bekeken, dus bij een sectie na het overlijden. Maar zelfs dan zijn die afwijkingen niet altijd aanwezig, want soms laat Marek zich alleen zien in een kip die steeds verzwakt of telkens opnieuw ziek wordt. Hierdoor blijft het vaak bij een vermoeden van Marek, op basis van wat er zichtbaar is. In de praktijk zien we dat er dierenartsen zijn die al snel 'Marek' roepen, vooral als ze minder ervaring hebben met kippen. Voor jou als kippenbaasje kan dat verwarrend zijn, omdat er zonder aanvullend onderzoek geen echt hard bewijs is. Terwijl de diagnose best veel invloed heeft op al je andere kippen..
PCR test: meer duidelijkeheid
Wil je bij een levende kip meer duidelijkheid over de aanwezigheid van het Marek virus, dan kan dat met een PCR-test. Daarbij stuur je een paar veren op naar een laboratorium, waar in het DNA wordt gezocht naar het virus dat Marek veroorzaakt. Zo kun je laten vaststellen of je kip het virus bij zich draagt, of juist uitsluiten dat Marek meespeelt. Sommige laboratoria bieden daarnaast de mogelijkheid om stofmonsters uit het hok te onderzoeken. Omdat het virus zich in huidschilfers en veerdeeltjes ophoopt, kan een PCR-test op stof ook aantonen of er in het hok virus aanwezig is. Dat kan in Nederland bij de Gezondheidsdienst voor dieren.
Een PCR-test kan veel duidelijkheid geven, maar er zijn wel een paar dingen om rekening mee te houden. Een positieve test betekent dat het virus aanwezig is, maar dat wil niet zeggen dat je kip er automatisch ziek van wordt. Een negatieve test maakt de kans op Marek heel klein, maar sluit het nooit voor 100% uit. Zie het daarom vooral als een belangrijk puzzelstukje dat je helpt om het hele plaatje beter te begrijpen.
Daarnaast kan een PCR-test ook het vaccin virus vinden. Kippen die als kuiken gevaccineerd zijn, dragen dat vaccin virus vaak nog bij zich. Dat is niet schadelijk, maar kan in de test wel zichtbaar worden. Sommige laboratoria maken in hun uitslag onderscheid tussen het echte Marek virus (het zogenoemde veldvirus) en het vaccin virus, maar niet alle laboratoriums testen daarop. Daarom is het belangrijk om te weten of je kip geënt is, zodat je de uitslag goed kunt begrijpen.
Er zijn verschillende bedrijven die een PCR test aanbieden. Door op de afbeeldingen hieronder te klikken word je doorverwezen naar de betreffende sites.
Eén of meer van mijn kippen hebben Marek. Wat nu?
Als je hoort of vermoedt dat een kip Marek heeft, dan komen er waarschijnlijk meteen allerlei vragen in je op. Hieronder beschrijf ik de meest gestelde vragen:
> Kan mijn kip herstellen van Marek?
Dat hangt af van de vorm en de ernst van de klachten. Een kip die verlammingsverschijnselen of tumoren ontwikkelt, knapt meestal niet meer op. Het virus zelf blijft levenslang aanwezig en richt langzaam steeds meer schade aan. Als ze snel achteruit gaan, dan is het vaak eerlijker om niet langer te wachten en de kip in te laten slapen. Toch zijn er ook kippen die alleen mildere klachten laten zien, zoals wat stijfheid of steeds terugkerende kwaaltjes. Die kunnen soms nog maanden of zelfs jaren meekomen in de toom. Blijf daarom goed kijken naar hoe ze zich voelt: eet en drinkt ze nog, en kan ze nog meedoen met de rest? Dat is uiteindelijk belangrijker dan de diagnose op papier.
> Is Marek gevaarlijk voor mensen of andere diersoorten?
Nee, daar hoef je je geen zorgen om te maken. Marek is een virus dat alleen kippen ziek maakt. Het is niet overdraagbaar op mensen, honden, katten of andere dieren in je tuin.
> Kom ik nu nooit meer van Marek af bij mijn kippen?
Zoals je nu weet verstopt Marek zich in huidschilfers, stofdeeltjes en veren. Elke keer dat een kip zich wast, een veer verliest of een zandbad neemt, komen die minuscule deeltjes in de lucht en in het hok terecht. Het verraderlijke is dat het virus daarin maanden tot zelfs jaren besmettelijk kan blijven, ook als de zieke kip er allang niet meer is. Het hok schoonmaken kan wel helpen om de hoeveelheid virusdeeltjes te verminderen, maar helemaal weg krijg je het in de praktijk niet. Daarvoor is het té hardnekkig. Onderzoekers vinden het Marek virus zelfs terug in stofmonsters van hokken die brandschoon lijken. Dat betekent dat nieuwe kippen die je toevoegt vrijwel altijd een risico lopen om het virus op te pikken. Soms zie je dat ze er jarenlang gezond mee rondlopen, maar soms worden ze na een stressmoment alsnog ziek. Helemaal Marek vrij worden is dus bijna onmogelijk, maar je kunt er wél voor zorgen dat je kippen een sterke basis hebben, zodat het virus minder snel actief wordt.
> Moet ik de rest van mijn kippen extra beschermen?
Het virus zelf kun je niet wegnemen, maar je kunt je kippen wel zo sterk mogelijk maken. Hoe beter hun basis, hoe kleiner de kans dat het virus actief wordt. Zorg daarom voor een schoon hok, voldoende ruimte, goed voer en zo min mogelijk stressmomenten. Extra ondersteuning kan ook helpen. Denk bijvoorbeeld aan multivitamines, zeker in periodes waarin de weerstand van nature lager is, zoals tijdens de rui, bij broedsheid of tijdens hele warme dagen. Bij een stressvolle gebeurtenis, zoals de aanschaf van een nieuw hok, het toevoegen van nieuwe kippen of na een roofvogelaanval, is het fijn om je kippen te ondersteunen met Stressmix. Stressmix helpt je kippen om te ontspannen, zodat de stressvolle gebeurtenis zo min mogelijk inpact heeft op de weerstand van je kip.
> Kan ik nog nieuwe kippen aanschaffen als ik Marek in mijn toom heb?
Dat is misschien wel de moeilijkste vraag. Omdat het virus in stof en veren lang aanwezig blijft, lopen nieuwe kippen altijd een risico. Sommige kippenbaasjes besluiten daarom geen nieuwe kippen meer te nemen. Anderen accepteren het risico wél en kiezen er toch voor. Er is geen goed of fout: het hangt af van wat jij belangrijk vindt en hoeveel verdriet je het zou doen als er opnieuw een kip ziek wordt. Als je besluit om nieuwe kippen te nemen, dan kan het een voordeel zijn om geënte kippen te kopen. Door de vaccinatie hebben ze een sterkere bescherming tegen Marek en is de kans kleiner dat ze ernstig ziek worden. Toch blijft er een risico: ook gevaccineerde kippen kunnen drager worden van het virus en in zeldzame gevallen alsnog klachten krijgen. Zie vaccinatie dus niet als een garantie, maar wel als een extra stukje bescherming dat in een besmette omgeving verschil kan maken. Daarnaast kan de leeftijd van nieuwe dieren een rol spelen. Hele jonge kuikens zijn het meest kwetsbaar: hun weerstand is nog in opbouw en ze lopen het grootste risico om besmet te raken. Ook jonge kippen rond de start van de leg (18–24 weken) zijn gevoelig, omdat hun lichaam in die periode extra belast wordt. Bij oudere kippen is de kans kleiner dat een besmetting nog echt groot uitpakt, zeker als ze al een tijd gezond zijn gebleven. Daarom is het meestal veiliger om al wat oudere kippen in een groep met Marek te zetten dan hele jonge kuikens.
Kiezen voor geënte of niet-geënte kippen
Als je nieuwe kippen aanschaft dan kom je voor de keuze te staan: neem ik geënte of niet-geënte dieren? Zeker als je al Marek in je toom hebt (of dat vermoedt), is dat een belangrijke afweging. Beide keuzes hebben voor- en nadelen:
Wat is het verschil tussen geënte en niet-geënte kippen?
Geënte kippen hebben op hun eerste levensdag een vaccin gekregen. Daarmee hebben ze een soort oefening gehad: hun afweer weet alvast hoe Marek eruitziet en kan sneller reageren. Daardoor worden ze meestal minder snel ernstig ziek of krijgen ze geen tumoren of verlammingsklachten. Niet-geënte kippen hebben die extra oefening niet gehad. Zij bouwen hun weerstand alleen op via hun eigen afweersysteem. Dat kan goed gaan, zeker bij sterke en oudere kippen, maar vooral kuikens en jonge hennen rond de start van de leg zijn extra kwetsbaar.
Zijn geënte kippen de beste keuze?
In een toom waar Marek aanwezig is, zie je dat geënte kippen vaak langer gezond blijven. Maar ook zij kunnen het virus bij zich dragen en ongemerkt verspreiden. Zoals je eerder hebt gelezen, gaat het virus niet meer weg als het in het lichaam van een kip zit. Vaccinatie maakt de kans wel kleiner dat ze er ernstig ziek van worden, maar het neemt het risico niet helemaal weg.
Kun je geënte en niet-geënte kippen samen houden?
Dat kan wel, maar het risico ligt dan bij de niet-geënte kippen. Geënte kippen kunnen nog steeds het virus verspreiden, ook al zie je het er vaak niet aan af. Voor de niet-geënte kippen kan dat betekenen dat ze eerder ziek worden.
Zoals je eerder in dit artikel hebt gelezen, blijven vooral jonge kuikens en hennen rond de start van de leg het meest kwetsbaar. Voor hen kan vaccinatie echt het verschil maken, terwijl oudere kippen vaak al meer eigen weerstand hebben opgebouwd.
Ex-legkippen en Marek
Soms kiezen mensen ervoor om ex-legkippen een tweede leven te geven in hun tuin. Dat kan een hele mooie, dankbare ervaring zijn, maar er zit ook een kanttekening aan. Deze kippen zijn als kuiken namelijk gevaccineerd tegen Marek en daardoor goed beschermd tegen ernstige klachten. Toch kunnen ze het Marek virus wel bij zich dragen en ongemerkt verspreiden.
Dat komt doordat ex-legkippen in de legstal vaak in aanraking zijn geweest met het echte Marekvirus (het veldvirus). Daardoor dragen ze soms niet alleen het vaccinvirus bij zich, maar ook het veldvirus dat daar rondgaat. Voor de kip zelf levert dat meestal geen problemen op, maar voor jouw bestaande toom kan het wél risico’s geven, zeker als je niet geënte of jonge kippen hebt.
Houd er dus rekening mee dat ex-legkippen mogelijk drager zijn van Marek. Voor henzelf maakt dat vaak weinig verschil, maar ze kunnen het virus wel ongemerkt meenemen naar je tuin. Het is goed om dit vooraf te weten, zodat je een bewuste keuze kunt maken.